{"id":1612,"date":"2017-10-03T01:00:43","date_gmt":"2017-10-03T01:00:43","guid":{"rendered":"https:\/\/himinn.fjarver.is\/mengunsjavar\/?p=1612"},"modified":"2025-11-28T10:03:19","modified_gmt":"2025-11-28T10:03:19","slug":"6-geislavirkni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/2017\/10\/03\/6-geislavirkni\/","title":{"rendered":"6. Geislavirkni"},"content":{"rendered":"<h4>6.1 Inngangur<\/h4>\n<p>Nokkur frumefni eru ger\u00f0 \u00far \u00f3st\u00f6\u00f0ugum frumeindum, \u00fe.e. frumeindum sem sundrast \u00f3sj\u00e1lfr\u00e1tt og mynda st\u00f6\u00f0ugri frumeindir. \u00deessi frumefni eru geislavirk. Geislavirku ni\u00f0urbroti fylgir geislun hla\u00f0inna agna og gammageislar. Henri Becquerel uppg\u00f6tva\u00f0i \u00e1ri\u00f0 1896 a\u00f0 \u00faran\u00edumkjarnar senda fr\u00e1 s\u00e9r geislun. <span class=\"tooltips \" style=\"\" title=\"Marie Curie er eina konan sem unni\u00f0 hefur tvisvar til N\u00f3belsver\u00f0launa. Skj\u00f6l Marie Curie \u2013 og meira a\u00f0 segja uppskriftab\u00f3k hennar \u2013 eru geymd \u00ed s\u00e9rst\u00f6kum k\u00f6ssum \u00fear sem \u00feau eru enn of geislavirk til a\u00f0 \u00f3h\u00e6tt s\u00e9 a\u00f0 handfjatla \u00feau.\">Marie Curie<\/span>, sem var frumkv\u00f6\u00f0ull \u00e1 \u00feessu svi\u00f0i, nefndi \u00feetta fyrirb\u00e6ri <em>geislavirkni<\/em>. H\u00fan uppg\u00f6tva\u00f0i m.a. geislavirkni pl\u00fat\u00f3n\u00edums, rad\u00edums og p\u00f3l\u00f3n\u00edums. Marie Curie l\u00e9st \u00e1ri\u00f0 1934 vegna geislunar sem h\u00fan haf\u00f0i or\u00f0i\u00f0 fyrir vi\u00f0 vinnu s\u00edna, en \u00e1 \u00feeim t\u00edma sem h\u00fan stunda\u00f0i s\u00ednar ranns\u00f3knir voru ska\u00f0leg \u00e1hrif geislunar ekki \u00feekkt. Sama \u00e1r ger\u00f0i \u00cdtalinn Enrico Fermi tilraunir sem s\u00fdndu fram \u00e1 a\u00f0 h\u00e6gt v\u00e6ri a\u00f0 klj\u00fafa \u00fdmis at\u00f3m me\u00f0 nifteindum.<\/p>\n<div class=\"info-box\">\u00cd Bandar\u00edkjunum fann fyrirt\u00e6ki\u00f0 <em>United States Radium Corporation <\/em> upp geislavirka m\u00e1lningu sem l\u00fdsir \u00ed myrkri. M\u00e1lningin innih\u00e9lt rad\u00edums\u00f6lt, en rad\u00edum er margfalt geislavirkara en \u00faran\u00edum. M\u00e1lningin var m.a. notu\u00f0 \u00ed armbands\u00far hermanna og n\u00famerapl\u00f6tur. Um m\u00e1lningarvinnuna s\u00e1u ungar st\u00falkur, allt ni\u00f0ur \u00ed 14 \u00e1ra. \u00de\u00e6r voru kalla\u00f0ar <em>rad\u00edum-st\u00falkurnar<\/em>. \u00de\u00e6r notu\u00f0u varirnar og tunguna til a\u00f0 m\u00f3ta h\u00e1rin \u00e1 penslinum \u00feannig a\u00f0 h\u00e6gt v\u00e6ri a\u00f0 m\u00e1la f\u00ednar l\u00ednur. \u00dear me\u00f0 innbyrtu \u00fe\u00e6r talsvert magn geislavirkra efna. Aflei\u00f0ingarnar voru m.a. bl\u00f3\u00f0leysi, tannmissir, beinbrot og drep \u00ed kj\u00e1lka. Fyrirt\u00e6ki\u00f0 var l\u00f6gs\u00f3tt \u00ed fyrsta sinn \u00e1ri\u00f0 1925 en me\u00f0 a\u00f0sto\u00f0 l\u00e6kna og tannl\u00e6kna \u00e1 launaskr\u00e1 hj\u00e1 fyrirt\u00e6kinu var \u00f6llum kr\u00f6fum um a\u00f0 geislavirkt rad\u00edum v\u00e6ri \u00e1st\u00e6\u00f0a veikindanna hafna\u00f0. Tveimur \u00e1rum s\u00ed\u00f0ar t\u00f3kst einni st\u00falkunni loks a\u00f0 finna l\u00f6gfr\u00e6\u00f0ing sem vildi taka m\u00e1l hennar a\u00f0 s\u00e9r. Fj\u00f3rar st\u00falkur \u00ed vi\u00f0b\u00f3t gengu til li\u00f0s vi\u00f0 \u00feessa einu og m\u00e1li\u00f0 n\u00e1\u00f0i loks athygli fj\u00f6lmi\u00f0la. \u00de\u00e1 var gert var samkomulag vi\u00f0 st\u00falkurnar og fengu \u00fe\u00e6r um 10.000 $ hver \u00ed ska\u00f0ab\u00e6tur (um 24 millj\u00f3nir kr\u00f3na a\u00f0 n\u00favir\u00f0i) auk l\u00e6kniskostna\u00f0ar og 600 $ (um 1,5 millj\u00f3n kr\u00f3na a\u00f0 n\u00favir\u00f0i) \u00e1 \u00e1ri til \u00e6viloka. Allar st\u00falkurnar d\u00f3u innan nokkurra \u00e1ra fr\u00e1 samkomulaginu.<\/div>\n<p>\u00cd s\u00ed\u00f0ari heimstyrj\u00f6ldinni voru ger\u00f0ar umfangsmiklar tilraunir me\u00f0 kjarnorku sem leiddu a\u00f0 lokum til \u00feess a\u00f0 kjarnorkusprengjur voru framleiddar. Eins og fr\u00e6gt er a\u00f0 endemum, voru kjarnorkusprengjur l\u00e1tnar falla \u00e1 jap\u00f6nsku borgirnar <span class=\"tooltips \" style=\"\" title=\"Sprengjan sem varpa\u00f0 var \u00e1 Hiroshima innih\u00e9lt \u00faran\u00edum og var h\u00fan k\u00f6llu\u00f0 &lt;em&gt;Little boy&lt;\/em&gt;. Sprengjan sem varpa\u00f0 var \u00e1 Nagasaki innih\u00e9lt pl\u00fat\u00f3n\u00edum og var h\u00fan k\u00f6llu\u00f0 &lt;em&gt;Fat man.&lt;\/em&gt;\">Hiroshima og Nagasaki 6. og 9. \u00e1g\u00fast 1945<\/span>. Aflei\u00f0ingarnar voru skelfilegar, fj\u00f6ldi f\u00f3lks d\u00f3 og fj\u00f6ldi var\u00f0 fyrir gr\u00ed\u00f0armiklum \u00e1hrifum geislunarinnar. \u00c1 n\u00e6stu \u00e1rum t\u00f3k vi\u00f0 v\u00edgb\u00fana\u00f0arkapphlaup \u00fear sem s\u00edfellt fleiri \u00fej\u00f3\u00f0ir h\u00f6nnu\u00f0u kjarnorkusprengjur me\u00f0 tilheyrandi kjarnorkutilraunum um v\u00ed\u00f0a ver\u00f6ld. Kjarnorkutilraunum fylgir geislavirkt \u00farfelli sem mengar umhverfi\u00f0. \u00c1ri\u00f0 1963 var sett bann vi\u00f0 tilraunum me\u00f0 kjarnorkuvopn \u00ed andr\u00famsloftinu eftir a\u00f0 geislavirkt stront\u00edum haf\u00f0i m.a. m\u00e6lst \u00ed m\u00f6rg\u00e6sum \u00e1 Su\u00f0urskautinu. \u00c1ri\u00f0 1996 var ger\u00f0ur al\u00fej\u00f3\u00f0asamningur um allsherjarbann vi\u00f0 tilraunum me\u00f0 kjarnorkuvopn, sem hefur \u00fe\u00f3 ekki enn teki\u00f0 gildi \u00fear sem nokkur lykilr\u00edki (s.s. USA, Egyptaland, \u00cdran, \u00cdsrael og K\u00edna) hafa undirrita\u00f0 hann en ekki sta\u00f0fest. Nokkur r\u00edki sem eiga kjarnavopn hafa ekki undirrita\u00f0 samninginn (s.s. Indland, Pakistan og N-K\u00f3rea). \u00c1 \u00feessari \u00f6ld hefur einungis N-K\u00f3rea gert kjarnorkutilraunir.<\/p>\n<div id=\"attachment_2675\" style=\"width: 1227px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/uppsprgeislameng.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-2675\" class=\"size-full wp-image-2675\" src=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/uppsprgeislameng.png\" alt=\"\" width=\"1217\" height=\"295\" srcset=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/uppsprgeislameng.png 1217w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/uppsprgeislameng-300x73.png 300w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/uppsprgeislameng-768x186.png 768w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/uppsprgeislameng-1024x248.png 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1217px) 100vw, 1217px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-2675\" class=\"wp-caption-text\">Mynd 6.1. Vinstra megin er mynd af geislavirku sk\u00fdi sem mynda\u00f0ist vi\u00f0 kjarnorkutilraun Frakka vi\u00f0 Moruroa-rifi\u00f0 \u00ed Kyrrahafi, 3. j\u00fal\u00ed 1970. \u00cd mi\u00f0junni er mynd af geislavirkum \u00fargangi sem komi\u00f0 hefur veri\u00f0 fyrir \u00ed merktum tunnum. Til h\u00e6gri er mynd af kjarnorkuendurvinnslust\u00f6\u00f0inni \u00ed Sellafield.<\/p><\/div>\n<p>Fyrstu kjarnaofnarnir voru hanna\u00f0ir til a\u00f0 framlei\u00f0a kjarnavopn. Eftir s\u00ed\u00f0ari heimsstyrj\u00f6ldina hvatti r\u00edkisstj\u00f3rn Bandar\u00edkjanna til fri\u00f0samlegrar notkunar kjarnorku. Rafmagn var svo \u00ed fyrsta skipti framleitt me\u00f0 kjarnorku \u00ed Idaho \u00e1ri\u00f0 1951 og mikil bjarts\u00fdni r\u00edkti um framt\u00ed\u00f0 i\u00f0na\u00f0arins \u2013 Lewis Strauss \u00fe\u00e1verandi forma\u00f0ur bandar\u00edskrar nefndar um kjarnorku sp\u00e1\u00f0i \u00fev\u00ed \u00e1ri\u00f0 1954 a\u00f0 me\u00f0 t\u00edmanum yr\u00f0i kjarnorka \u00fea\u00f0 \u00f3d\u00fdr a\u00f0 ekki t\u00e6ki \u00fev\u00ed a\u00f0 m\u00e6la notkunina. Svo f\u00f3r \u00fe\u00f3 ekki. Kjarnorkui\u00f0na\u00f0urinn f\u00f3r hratt vaxandi \u00e1 7. \u00e1ratug s\u00ed\u00f0ustu aldar. \u00c1 8. og 9. \u00e1ratugnum dr\u00f3 hins vegar \u00far vexti samhli\u00f0a vaxandi \u00e1hyggjum af \u00f6ryggism\u00e1lum og f\u00f6rgun geislavirks \u00fargangs.<\/p>\n<p>N\u00fa er a\u00f0 finna \u00ed umhverfinu margs konar geislavirk efni vegna athafna manna. Umgangur vi\u00f0 geislavirk efni var afar k\u00e6ruleysislegur \u00e1 fyrstu \u00e1rum kjarnorkun\u00fdtingar. Geislavirk efni sluppu \u00fat \u00ed umhverfi\u00f0 fr\u00e1 kjarnorkuverum og geislavirkum \u00fargangi var ekki farga\u00f0 \u00e1 r\u00e9ttan h\u00e1tt. \u00c1 \u00e1rum \u00e1\u00f0ur losu\u00f0u menn sig jafnvel vi\u00f0 geislavirkan \u00fargang me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 s\u00f6kkva honum \u00ed hafi\u00f0.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>6.1 Inngangur Nokkur frumefni eru ger\u00f0 \u00far \u00f3st\u00f6\u00f0ugum frumeindum, \u00fe.e. frumeindum sem sundrast \u00f3sj\u00e1lfr\u00e1tt og mynda st\u00f6\u00f0ugri frumeindir. \u00deessi frumefni eru geislavirk. Geislavirku ni\u00f0urbroti fylgir geislun hla\u00f0inna agna og gammageislar. Henri Becquerel uppg\u00f6tva\u00f0i \u00e1ri\u00f0 1896 a\u00f0 \u00faran\u00edumkjarnar senda fr\u00e1 s\u00e9r <a class=\"more-link\" href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/2017\/10\/03\/6-geislavirkni\/\">Lesa meira&#8230;<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1751,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-1612","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-6-geislavirkni"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1612","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1612"}],"version-history":[{"count":21,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1612\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4130,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1612\/revisions\/4130"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1751"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1612"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1612"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1612"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}