{"id":2768,"date":"2019-09-27T03:00:13","date_gmt":"2019-09-27T03:00:13","guid":{"rendered":"https:\/\/himinn.fjarver.is\/mengunsjavar\/?p=2768"},"modified":"2021-02-25T21:41:16","modified_gmt":"2021-02-25T21:41:16","slug":"9-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/2019\/09\/27\/9-3\/","title":{"rendered":"9.3 Mengun \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um"},"content":{"rendered":"<p>Nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0ir eru me\u00f0 minnst mengu\u00f0u sv\u00e6\u00f0um veraldar enda umsvif manna \u00e1 sv\u00e6\u00f0inu takm\u00f6rku\u00f0. S\u00e9rstakar landfr\u00e6\u00f0ilegar, ve\u00f0urfarslegar og l\u00edffr\u00e6\u00f0ilegar a\u00f0st\u00e6\u00f0ur valda \u00fev\u00ed \u00fe\u00f3 a\u00f0 viss mengunarefni (s\u00e9r \u00ed lagi kvikasilfur og \u00fer\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni) safnast fyrir \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um (sj\u00e1 mynd 5.8 \u00ed kafla <a href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/2017\/10\/01\/5-4-mengun-af-voldum-manngerdra-efna-ser-i-lagi-thravirkra-lifraenna-efna\/\">5.4<\/a>). \u00dev\u00ed eru sumir h\u00f3par \u00edb\u00faa nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a l\u00edklegri til a\u00f0 vera \u00fatsettir fyrir \u00e1kve\u00f0num mengunarefnum en f\u00f3lk annars sta\u00f0ar \u00ed heiminum, einkum frumbyggjar sem rei\u00f0a sig \u00e1 vei\u00f0ar villtra d\u00fdra til matar. Sum mengunarefnanna hafa jafnvel borist um langan veg me\u00f0 loft- og hafstraumum og safnast fyrir \u00ed d\u00fdrum sem n\u00fdtt eru til manneldis \u00e1 sv\u00e6\u00f0inu, s\u00e9r \u00ed lagi d\u00fdrum sem eru ofarlega \u00ed f\u00e6\u00f0uke\u00f0junni eins og selir og hvalir. Uppruna annarra mengunarefna m\u00e1 rekja til athafna \u00e1 sv\u00e6\u00f0inu. \u00ddmis mengunarefni eru \u00feaulsetin \u00ed umhverfi nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a vegna kulda og l\u00edtillar l\u00edffr\u00e6\u00f0ilegrar virkni.<\/p>\n<p>\u00der\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni (s.s. PCB, d\u00edox\u00edn og PFAS, sj\u00e1 n\u00e1nari umfj\u00f6llun \u00ed kafla <a href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/2017\/10\/01\/5-4-mengun-af-voldum-manngerdra-efna-ser-i-lagi-thravirkra-lifraenna-efna\/\">5.4<\/a>), oft k\u00f6llu\u00f0 POP-efni (e. Persistent Organic Pollutants) brotna mj\u00f6g h\u00e6gt ni\u00f0ur \u00ed umhverfinu og eru h\u00e6ttuleg heilsu. \u00deau safnast fyrir \u00ed fituvef, mj\u00f3lk og bl\u00f3\u00f0i l\u00edfvera og valda \u00feeim ska\u00f0a. Efnin eru horm\u00f3naraskandi og hafa \u00e1hrif \u00e1 frj\u00f3semi og \u00e1 \u00f3n\u00e6miskerfi\u00f0. \u00der\u00e1virk l\u00edf\u00e6rn efni og \u00feungm\u00e1lmar (sj\u00e1 n\u00e1nar \u00ed kafla <a href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/2017\/10\/01\/5-3-mengun-af-voldum-thungmalma\/\">5.3<\/a>), s\u00e9rstaklega kvikasilfur, geta safnast fyrir \u00ed r\u00e1nd\u00fdrum efst \u00ed f\u00e6\u00f0uke\u00f0junni \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um.<\/p>\n<div id=\"attachment_3018\" style=\"width: 1109px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_6.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-3018\" class=\"size-full wp-image-3018\" src=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_6.png\" alt=\"\" width=\"1099\" height=\"401\" srcset=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_6.png 1099w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_6-300x109.png 300w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_6-768x280.png 768w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_6-1024x374.png 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1099px) 100vw, 1099px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-3018\" class=\"wp-caption-text\">Mynd 9.7. Almennt eru nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0ir l\u00edti\u00f0 menga\u00f0ar. Viss mengunarefni hafa \u00fe\u00f3 borist \u00feanga\u00f0 um langan veg og safnast fyrir \u00ed talsver\u00f0u magni \u00ed d\u00fdrum efst \u00ed f\u00e6\u00f0uke\u00f0junni.<\/p><\/div>\n<p>Ger\u00f0ir hafa veri\u00f0 al\u00fej\u00f3\u00f0legir samningar til a\u00f0 draga \u00far mengun vegna \u00fer\u00e1virkra l\u00edfr\u00e6nna efna og \u00feungm\u00e1lma, s.s. <span class=\"tooltips \" style=\"\" title=\"\u00cdsland fullgilti samninginn 29. ma\u00ed 2002.\"><em>Stokkh\u00f3lmssamningurinn um \u00fer\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni<\/span><\/em> sem t\u00f3k gildi \u00e1ri\u00f0 2004 og <span class=\"tooltips \" style=\"\" title=\"\u00cdsland sta\u00f0festi samninginn 3. ma\u00ed 2018.\"><em>Minamatasamningurinn um kvikasilfur<\/em><em><\/span><\/em>\u00a0sem t\u00f3k gildi \u00e1ri\u00f0 2017. \u00c1ri\u00f0 1998 voru ger\u00f0ar b\u00f3kanir vi\u00f0 <span class=\"tooltips \" style=\"\" title=\"\u00cdsland er a\u00f0ili a\u00f0 samningnum og hefur skrifa\u00f0 undir b\u00f3kanir um \u00feungm\u00e1lma og \u00fer\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni en eing\u00f6ngu sta\u00f0fest \u00fe\u00e1 s\u00ed\u00f0arnefndu.\"><em>Samning um loftmengun sem berst langar lei\u00f0ir milli landa<\/span><\/em>, (Convention on Long-range Transboundary Air Pollution (LRTAP)), annars vegar b\u00f3kun um \u00fer\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni og hins vegar um \u00feungm\u00e1lma, einnig me\u00f0 \u00fea\u00f0 markmi\u00f0 a\u00f0 draga \u00far mengun vegna \u00feessara efna. Auk \u00feess h\u00f6f\u00f0u einst\u00f6k r\u00edki \u00feegar banna\u00f0 \u00e1kve\u00f0in POP-efni \u00ed l\u00f6ggj\u00f6f sinni. \u00deannig var framlei\u00f0sla og notkun PCB t.a.m. b\u00f6nnu\u00f0 \u00ed Bandar\u00edkjunum \u00e1ri\u00f0 1979, \u00e1ri\u00f0 1983 \u00ed \u00de\u00fdskalandi og \u00e1ri\u00f0 1988 \u00e1 \u00cdslandi. Samningurinn um loftmengun sem berst langar lei\u00f0ir milli landa (LRTAP-samningurinn) er sv\u00e6\u00f0isbundinn samningur sem gildir fyrir r\u00edki Evr\u00f3pu og Nor\u00f0ur-Amer\u00edku. \u00cd Evr\u00f3pu hefur dregi\u00f0 talsvert \u00far losun \u00feeirra \u00feungm\u00e1lma og \u00fer\u00e1virku l\u00edfr\u00e6nna efna sem \u00feessir samningar og b\u00f3kanir taka til, sbr. mynd 9.8. Samb\u00e6rilegur samdr\u00e1ttur hefur einnig \u00e1tt s\u00e9r sta\u00f0 \u00ed Nor\u00f0ur-Amer\u00edku.<\/p>\n<div id=\"attachment_3020\" style=\"width: 1168px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_7.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-3020\" class=\"size-full wp-image-3020\" src=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_7.png\" alt=\"\" width=\"1158\" height=\"354\" srcset=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_7.png 1158w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_7-300x92.png 300w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_7-768x235.png 768w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/mynd9_7-1024x313.png 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1158px) 100vw, 1158px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-3020\" class=\"wp-caption-text\">Mynd 9.8. Vinstra megin m\u00e1 sj\u00e1 samdr\u00e1tt \u00ed losun nokkurra \u00fer\u00e1virkra l\u00edfr\u00e6nna efna \u00ed Evr\u00f3pu \u00e1 t\u00edmabilinu 1990 til 2017 (hexakl\u00f3rbensen (HCB), fj\u00f6lkl\u00f3ru\u00f0 b\u00edfen\u00fdl (PCB), d\u00edox\u00edn og fj\u00f6lhringja arm\u00f3mat\u00edsk vetniskolefni (PAH)). H\u00e6gra megin m\u00e1 sj\u00e1 samdr\u00e1tt \u00ed losun \u00feungm\u00e1lmanna bl\u00fds (Pb), kadm\u00edums (Cd) og kvikasilfurs (Hg) \u00ed Evr\u00f3pu \u00e1 sama t\u00edmabili.<\/p><\/div>\n<h5><span class=\"arrow-pg\"><\/span>\u00der\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni<\/h5>\n<p>Markmi\u00f0 Stokkh\u00f3lmssamningsins um \u00fer\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni er a\u00f0 vernda heilsu manna og umhverfi\u00f0 gegn \u00e1hrifum \u00feessara efna. Samningurinn tekur til fj\u00f6lmargra \u00fer\u00e1virkra l\u00edfr\u00e6nna efna og er \u00feeim skipt \u00ed \u00ferj\u00e1 flokka:<\/p>\n<ul>\n<li>Efni sem h\u00e6tta skal framlei\u00f0slu og notkun \u00e1 (s.s. aldr\u00edn, kl\u00f3rdan, HCB, toxafen og lindan).<\/li>\n<li>Efni sem takmarka skal framlei\u00f0slu og notkun \u00e1 (DDT og PFOS).<\/li>\n<li>Efni sem ver\u00f0a til \u00e1n \u00e1setnings (s.s. HCB, d\u00edox\u00edn og PCB). Gr\u00edpa skal til a\u00f0ger\u00f0a til a\u00f0 takmarka losun \u00feeirra.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Upphaflega t\u00f3k samningurinn til 12 \u00fer\u00e1virkra l\u00edfr\u00e6nna efna, en fleiri efnum hefur veri\u00f0 b\u00e6tt vi\u00f0 me\u00f0 t\u00edmanum. Sum \u00feeirra efna sem samningurinn tekur til eru nefnd <em>arfleif\u00f0ar-POP (e. Legacy POPs)<\/em> \u00fear sem mengun vegna \u00feessara efna \u00ed umhverfinu er arfleif\u00f0 notkunar fyrri t\u00ed\u00f0ar. \u00ddmis \u00fer\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni, sem geta flust og safnast fyrir \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um og al\u00fej\u00f3\u00f0legir samningar n\u00e1 ekki yfir, eru enn notu\u00f0 m.a. sem eldvarnarefni og pl\u00e1guey\u00f0ar.<\/p>\n<p>\u00c1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1rum og \u00e1ratugum hefur dregi\u00f0 \u00far styrk sumra mengunarefna \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um, s.s. \u00fdmissa \u00fer\u00e1virkra l\u00edfr\u00e6nna efna og \u00fe\u00e1 s\u00e9r \u00ed lagi \u00feeirra sem al\u00fej\u00f3\u00f0legir samningar n\u00e1 til, s.s. DDT og PCB. \u00c1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1ratugum 20. aldar dr\u00f3 verulega \u00far mengun af v\u00f6ldum POP-efna sem hafa n\u00fa veri\u00f0 b\u00f6nnu\u00f0 \u00ed meira en 30 \u00e1r \u00e1 Vesturl\u00f6ndum (s.s. DDT, aldr\u00edn, kl\u00f3rdan og PCB) en samdr\u00e1tturinn hefur veri\u00f0 minni \u00fea\u00f0 sem af er 21. \u00f6ldinni. \u00dea\u00f0 bendir til \u00feess a\u00f0 flutningur \u00feessara efna til nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a hafi fari\u00f0 minnkandi. Styrkur PCB er \u00fe\u00f3 enn h\u00e1r \u00e1 vissum sv\u00e6\u00f0um \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um. Loftslagsbreytingar hafa n\u00fa \u00feegar haft \u00e1hrif \u00e1 heg\u00f0un sumra mengunarefna, m.a. vegna losunar mengunarefna sem bundin voru \u00ed s\u00edfrera, haf\u00eds og j\u00f6klum. Aukinn styrkur HCB og PCB \u00ed andr\u00famslofti sums sta\u00f0ar \u00e1 sv\u00e6\u00f0inu hefur veri\u00f0 rakinn til aukinnar losunar fr\u00e1 opnu hafi \u00ed kj\u00f6lfar br\u00e1\u00f0nunar haf\u00edss sem og vegna br\u00e1\u00f0nunar j\u00f6kla og s\u00edfrera.<\/p>\n<h5><span class=\"arrow-pg\"><\/span>\u00deungm\u00e1lmar \u2013 kvikasilfur<\/h5>\n<p>Kvikasilfur er s\u00e1 m\u00e1lmur sem veldur langmestum \u00e1hyggjum \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um. Kvikasilfur er rokgjarnt efni og heg\u00f0ar s\u00e9r \u00f6\u00f0ruv\u00edsi en a\u00f0rir m\u00e1lmar. Efni\u00f0 berst \u00ed meira m\u00e6li til nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a en a\u00f0rir m\u00e1lmar (\u00e1 svipa\u00f0an h\u00e1tt og \u00fer\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni, sj\u00e1 mynd 5.8 \u00ed kafla <a href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/2017\/10\/01\/5-4-mengun-af-voldum-manngerdra-efna-ser-i-lagi-thravirkra-lifraenna-efna\/\">5.4<\/a>). Loftslagsbreytingar \u00ed n\u00fat\u00ed\u00f0 og framt\u00ed\u00f0 hafa og munu hafa \u00e1hrif \u00e1 flutning og afdrif kvikasilfurs \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um. Minamatasamningnum um kvikasilfur er \u00e6tla\u00f0 a\u00f0 vernda heilsu manna og umhverfi\u00f0 gegn \u00e1hrifum kvikasilfurs og draga \u00far losun kvikasilfurs af mannav\u00f6ldum. Magn kvikasilfurs \u00ed bl\u00f3\u00f0i \u00edb\u00faa \u00ed nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0ahluta Sv\u00ed\u00fej\u00f3\u00f0ar og Noregs hefur minnka\u00f0 \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1rum og \u00e1ratugum og er or\u00f0i\u00f0 samb\u00e6rilegt vi\u00f0 magn \u00ed bl\u00f3\u00f0i annarra \u00edb\u00faa \u00feessara landa. Magn kvikasilfurs er hins vegar enn h\u00e1tt \u00ed bl\u00f3\u00f0i \u00edb\u00faa \u00e1 nokkrum landssv\u00e6\u00f0um \u00ed Gr\u00e6nlandi og Kanada.<\/p>\n<p>\u00c1hrif kvikasilfurs \u00e1 l\u00edfr\u00edki nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a eru s\u00e9rlega mikil hj\u00e1 \u00feeim d\u00fdrategundum sem \u00feegar eru undir \u00e1lagi vegna annarra \u00fe\u00e1tta. Magn kvikasilfurs hefur aukist \u00ed \u00fdmsum tegundum d\u00fdra \u00e1 st\u00f3rum sv\u00e6\u00f0um \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um, \u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 dregi\u00f0 hafi \u00far losun \u00feess sums sta\u00f0ar \u00ed heiminum, \u00fe\u00e1 a\u00f0allega \u00e1 Vesturl\u00f6ndum. Magn kvikasilfurs \u00ed sj\u00e1vard\u00fdrum \u00ed efri hluta f\u00e6\u00f0uke\u00f0junnar (mjaldrar, selir, \u00edsbirnir, r\u00e1nfuglar) hefur aukist s\u00ed\u00f0ustu 150 \u00e1r og er me\u00f0alaukningin um 1-4% \u00e1 \u00e1ri. Aukningin er minnst \u00ed Nor\u00f0ur-Evr\u00f3pu. \u00dear hefur magni\u00f0 fari\u00f0 heldur minnkandi s\u00ed\u00f0ustu \u00e1r, sem v\u00e6ntanlega m\u00e1 rekja til minnkandi losunar \u00e1 sv\u00e6\u00f0inu. Magn kvikasilfur \u00ed sumum d\u00fdrategundum \u00ed Kanada og Vestur-Gr\u00e6nlandi er h\u00e1tt, \u00fer\u00e1tt fyrir minnkandi losun \u00ed Nor\u00f0ur-Amer\u00edku. D\u00fdr \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um, s\u00e9r \u00ed lagi \u00feau d\u00fdr sem eru efst \u00ed f\u00e6\u00f0uke\u00f0junni, innbyr\u00f0a kvikasilfur me\u00f0 f\u00e6\u00f0unni. Sumar d\u00fdrategundir \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um, s.s. tannhvalir, \u00edsbirnir og sj\u00f3fuglar, eru svo menga\u00f0ar af kvikasilfri a\u00f0 tali\u00f0 er a\u00f0 \u00feau ver\u00f0i fyrir eitrunar\u00e1hrifum.<\/p>\n<div id=\"attachment_3021\" style=\"width: 11916px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/graenlandsis.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-3021\" class=\"size-full wp-image-3021\" src=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/graenlandsis.jpg\" alt=\"\" width=\"11906\" height=\"5953\" srcset=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/graenlandsis.jpg 11906w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/graenlandsis-300x150.jpg 300w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/graenlandsis-768x384.jpg 768w, https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/wp-content\/uploads\/graenlandsis-1024x512.jpg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 11906px) 100vw, 11906px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-3021\" class=\"wp-caption-text\">Mynd 9.9. Haf\u00eds vi\u00f0 Gr\u00e6nland. Br\u00e1\u00f0nun \u00edss getur leitt til aukinnar uppgufunar kvikasilfurs \u00far sj\u00f3num. Hl\u00fdrri og lengri \u00edslaus t\u00edmabil g\u00e6tu auki\u00f0 myndun met\u00fdlkvikasilfurs.<\/p><\/div>\n<p>Loftslagsbreytingar auka l\u00edkur \u00e1 a\u00f0 kvikasilfur, sem sest hefur \u00e1 yfirbor\u00f0, ver\u00f0i aftur loftbori\u00f0 sem \u00fe\u00fd\u00f0ir a\u00f0 \u00fea\u00f0 getur borist til nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a me\u00f0 loftstraumum. \u00de\u00e1 g\u00e6tu hl\u00fdrri og lengri \u00edslaus t\u00edmabil auki\u00f0 myndun met\u00fdlkvikasilfurs, sem er eitt eitra\u00f0asta form efnisins. \u00c1 sama t\u00edma g\u00e6ti br\u00e1\u00f0nun \u00edss minnka\u00f0 kvikasilfursmagni\u00f0 \u00ed sj\u00f3num, \u00fear sem flatarm\u00e1l sj\u00e1varyfirbor\u00f0s myndi aukast og \u00fear me\u00f0 g\u00e6ti meira kvikasilfur gufa\u00f0 upp. Miki\u00f0 magn kvikasilfurs hefur s\u00ed\u00f0ustu \u00e1r\u00fe\u00fasund \u2013 \u00fe.\u00e1 m. vegna n\u00fdlegrar losunar af mannav\u00f6ldum &#8211;\u00a0 safnast fyrir \u00ed s\u00edfrera, jar\u00f0vegi, seti og j\u00f6klum. Hluti \u00feess g\u00e6ti vegna loftslagsbreytinga komist a\u00f0 n\u00fdju \u00fat \u00ed umhverfi\u00f0 og valdi\u00f0 ska\u00f0a.<\/p>\n<p>Sumir \u00edb\u00faar nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a innbyr\u00f0a talsvert magn kvikasilfurs, einkum \u00edb\u00faar \u00ed samf\u00e9l\u00f6gum frumbyggja \u00fear sem matar\u00e6\u00f0i byggist \u00e1 \u00e1kve\u00f0num tegundum af ferskvatnsfiski og sj\u00e1varspend\u00fdrum. Gefnar hafa veri\u00f0 \u00fat lei\u00f0beiningar til f\u00f3lks var\u00f0andi matar\u00e6\u00f0i, en vi\u00f0 ger\u00f0 sl\u00edkra lei\u00f0beininga \u00fearf a\u00f0 vega og meta \u00e1h\u00e6ttu og gagnsemi hef\u00f0bundins matar\u00e6\u00f0is. Auk \u00feess \u00fearf a\u00f0 hafa \u00ed huga a\u00f0 matar\u00e6\u00f0i\u00f0 hefur menningarlegt gildi.<\/p>\n<h5><span class=\"arrow-pg\"><\/span>Geislavirk efni<\/h5>\n<p>Almennt er mengun vegna geislavirkra efna (fjalla\u00f0 er n\u00e1nar um geislavirkni \u00ed kafla <a href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/2017\/10\/03\/6-geislavirkni\/\">6<\/a>) l\u00edtil \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um. Ennfremur hefur dregi\u00f0 \u00far \u00e1h\u00e6ttu vegna geislavirkra efna sem losu\u00f0 voru \u00fat \u00ed umhverfi\u00f0 \u00e1 \u00e1rum \u00e1\u00f0ur og b\u00e1rust til nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a, s.s. vegna slysa og kjarnorkutilrauna, \u00fear sem geislavirkt ni\u00f0urbrot \u00feeirra er komi\u00f0 vel \u00e1 veg. L\u00edfr\u00edki nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a er hins vegar berskjalda\u00f0 (varnarlaust) gagnvart geislavirkum efnum sem flytjast um langan veg me\u00f0 haf- og loftstraumum. Uppsprettur \u00feessara efna eru kjarnorkuendurvinnslust\u00f6\u00f0var, kjarnorkutilraunir og -slys, svo og r\u00f6ng me\u00f0fer\u00f0 geislavirks \u00fargangs, \u00fe.\u00e1 m. varp \u00ed hafi\u00f0. Ni\u00f0urrif kjarnorkuvera \u00ed Evr\u00f3pu g\u00e6ti leitt til t\u00edmabundinnar aukningar \u00e1 losun geislavirkra efna og \u00feessi efni g\u00e6tu hugsanlega borist til nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a me\u00f0 haf- og loftstraumum. \u00de\u00e1 er gert r\u00e1\u00f0 fyrir uppsetningu n\u00fdrra kjarnorkuvera sem sta\u00f0sett eru \u00feannig a\u00f0 ef slys \u00e6ttu s\u00e9r sta\u00f0 g\u00e6tu nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0ir or\u00f0i\u00f0 fyrir \u00e1hrifum. Einnig hafa starfsleyfi eldri kjarnorkuvera veri\u00f0 framlengd og h\u00e6ttu \u00e1 slysum \u00feannig vi\u00f0haldi\u00f0.<\/p>\n<p>Nokku\u00f0 magn geislavirkra efna er a\u00f0 finna \u00e1 nor\u00f0l\u00e6gum sl\u00f3\u00f0um vegna geislavirks \u00fargangs sem R\u00fassar hafa losa\u00f0 sig vi\u00f0 \u00e1 sv\u00e6\u00f0inu, svo og vegna \u00f3fulln\u00e6gjandi ni\u00f0urrifs kjarnorkub\u00fana\u00f0ar og \u00f3vi\u00f0unandi geymslu kjarnorku\u00fargangs. Geislavirk efni \u00ed R\u00fasslandi skapa s\u00e9rstaka \u00e1h\u00e6ttu fyrir sv\u00e6\u00f0i\u00f0. Veri\u00f0 er a\u00f0 huga a\u00f0 \u00fdmsum \u00e1h\u00e6ttu\u00fe\u00e1ttum \u00fear, s.s. kjarnorku\u00fargangi sem ekki hefur veri\u00f0 r\u00e9tt komi\u00f0 fyrir, vinnubr\u00f6g\u00f0um vi\u00f0 a\u00f0 taka sundur r\u00fassneska kjarnorkukafb\u00e1ta og vi\u00f0 a\u00f0 me\u00f0h\u00f6ndla nota\u00f0a eldsneyti\u00f0, sem og hvernig ver\u00f0ur sta\u00f0i\u00f0 a\u00f0 hreinsun t\u00edmabundinna geymslusta\u00f0a fyrir geislavirkan \u00fargang \u00ed Gremhika og Andreeva-fl\u00f3a, me\u00f0 \u00fea\u00f0 a\u00f0 markmi\u00f0i a\u00f0 draga \u00far \u00e1h\u00e6ttu.<\/p>\n<h5><span class=\"arrow-pg\"><\/span>\u00c1hrif loftslagsbreytinga og kokteil\u00e1hrif<\/h5>\n<p>Loftslagsbreytingar hafa auki\u00f0 \u00fatsetningu og upps\u00f6fnun \u00fer\u00e1virkra l\u00edfr\u00e6nna efna og kvikasilfurs \u00ed l\u00edfr\u00edkinu og \u00fear me\u00f0 auki\u00f0 \u00e1h\u00e6ttuna fyrir vistkerfi sj\u00e1var og dregi\u00f0 \u00far \u00f6ryggi sj\u00e1varafur\u00f0a. Einkum er \u00e1h\u00e6ttan mikil fyrir d\u00fdr efst \u00ed f\u00e6\u00f0uke\u00f0junni og \u00feau samf\u00e9l\u00f6g sem n\u00e6rast \u00e1 vi\u00f0komandi d\u00fdrategundum. \u00c1hrif loftslagsbreytinga \u00e1 f\u00e6\u00f0uke\u00f0ju nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a geta stu\u00f0la\u00f0 a\u00f0 h\u00e6kkandi styrk mengunarefna \u00ed m\u00f6nnum og d\u00fdrum. L\u00edklegt er a\u00f0 \u00fe\u00e6r tegundir sem tapa l\u00edkams\u00feyngd yfir vetrart\u00edmann s\u00e9u berskjalda\u00f0ri en a\u00f0rar fyrir eitur\u00e1hrifum mengunarefna, \u00fear sem efnin setjast einkum \u00ed fituvefi og losna \u00fea\u00f0an \u00feegar fitan minnkar. Hafa \u00fearf \u00ed huga a\u00f0 samf\u00e9l\u00f6g nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0a ver\u00f0a fyrir mengun vegna margv\u00edslegra efna, breytilegt eftir sta\u00f0setningu og matar\u00e6\u00f0i. Heilsuverndarm\u00f6rk eru sett fyrir hvert mengunarefni fyrir sig en taka ekki tillit til <strong>kokteil\u00e1hrifa<\/strong>, \u00fe.e. samanlag\u00f0ra og samverkandi \u00e1hrifa \u00fear sem fleiri efni koma vi\u00f0 s\u00f6gu samt\u00edmis. \u00deekking \u00e1 sl\u00edkum \u00e1hrifum er \u00ed reynd enn mj\u00f6g takm\u00f6rku\u00f0.<\/p>\n<h5><span class=\"arrow-pg\"><\/span>F\u00f6rgun b\u00fana\u00f0ar og vara<\/h5>\n<p>Mikilv\u00e6gt er a\u00f0 huga a\u00f0 f\u00f6rgun b\u00fana\u00f0ar og v\u00f6ru sem inniheldur h\u00e6ttuleg efni. Spennar sem g\u00e6tu innihaldi\u00f0 PCB eru t.d. enn \u00ed notkun \u00ed R\u00fasslandi og K\u00edna. \u00de\u00e1 g\u00e6ti kvikasilfur \u00ed fl\u00farperum og eldvarnarefni, s.s. PBDE \u00ed rafb\u00fana\u00f0i, einangrunarefnum og farart\u00e6kjum, valdi\u00f0 verulegri mengun \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um \u00ed framt\u00ed\u00f0inni.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0ir eru me\u00f0 minnst mengu\u00f0u sv\u00e6\u00f0um veraldar enda umsvif manna \u00e1 sv\u00e6\u00f0inu takm\u00f6rku\u00f0. S\u00e9rstakar landfr\u00e6\u00f0ilegar, ve\u00f0urfarslegar og l\u00edffr\u00e6\u00f0ilegar a\u00f0st\u00e6\u00f0ur valda \u00fev\u00ed \u00fe\u00f3 a\u00f0 viss mengunarefni (s\u00e9r \u00ed lagi kvikasilfur og \u00fer\u00e1virk l\u00edfr\u00e6n efni) safnast fyrir \u00e1 nor\u00f0ursl\u00f3\u00f0um (sj\u00e1 mynd 5.8 <a class=\"more-link\" href=\"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/2019\/09\/27\/9-3\/\">Lesa meira&#8230;<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2790,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-2768","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-9-umhverfismal-nordursloda"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2768","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2768"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2768\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3549,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2768\/revisions\/3549"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2790"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2768"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2768"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/himinnoghaf.is\/mengunsjavar\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2768"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}