Landbúnaður er mikilvæg uppspretta gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu – og jafnframt hafa loftslagsbreytingar mikil og vaxandi áhrif á greinina. Á sama tíma þarf landbúnaðurinn að geta staðið undir matvælaframleiðslu fyrir hratt vaxandi mannfjölda í heiminum. Stutt sumur og rysjótt veður setja landbúnaðarframleiðslu hérlendis miklar skorður og því er stór hluti þeirra matvæla, sem neytt er hérlendis, fluttur inn. Innlendur landbúnaður er þó mikilvæg stoð í íslensku atvinnulífi og samfélagi. Matvælaframleiðsla í landbúnaði hérlendis byggir á þremur þáttum:

Búfjárrækt, þ.e. framleiðslu dýraafurða (kjöt, mjólk, egg).

Garðyrkju, þ.e. framleiðslu grænmetis (útirækt og ylrækt).

Jarðrækt, þ.e. framleiðslu korns og olíu (að mestu nýtt sem fóður en einnig að hluta til manneldis).

Landbúnaðarframleiðsla hér á landi er verulega háð innflutningi á aðföngum, einkum á olíu, áburði, fóðri og sáðvöru, sem og byggingarefnum, tækjum og tólum. Þá er framleiðsla eggja og kjúklinga hérlendis háð reglulegum innflutningi á eggjum. Þetta þýðir að íslenskur landbúnaður getur orðið fyrir áhrifum vegna loftslagsbreytinga í öðrum löndum (áhrif á flutninga og aðfangakeðjur). Landbúnaður byggir að miklu leyti tilveru sína á gæðum landsins, einkum kolefnisforða í jarðvegi og gróðri. Þessi kolefnisforði ýmist vex eða rýrnar frá ári til árs, allt eftir því hvers konar búrekstur er um að ræða og hvernig honum er stjórnað, og getur því bæði valdið umtalsverðri losun koldíoxíðs og annarra gróðurhúsalofttegunda og bundið koldíoxíð.

Losun gróðurhúsalofttegunda í landbúnaði (sjá nánar hér) hérlendis má einkum rekja til eftirtalinna athafna:

• Búfjárhald og áburðarnotkun. Losun gróðurhúsalofttegunda í landbúnaði má að miklu leyti rekja til búfjárhalds einkum metanmyndunar (CH₄) í meltingarvegi jórturdýra (nautgripa og sauðfjár) en einnig til meðhöndlunar búfjáráburðar sem leiðir til losunar metans og glaðlofts (N₂O), svo og til notkunar áburðar, bæði búfjáráburðar og tilbúins áburðar, sem leiðir til losunar glaðlofts.
• Landnotkun. Losun vegna landnotkunar (aðallega koldíoxíð (CO₂) en einnig metan og glaðloft) í tengslum við landbúnað ræðst af mörgum þáttum, svo sem af náttúrulegum aðstæðum á viðkomandi stað, þ.m.t. af þéttleika og samsetningu örverulífs í efstu lögum jarðvegs, og af rakastigi og kolefnisinnihaldi jarðvegs, en einnig – og ekki síst – af áhrifum búrekstrar (plæging, framræsla o.fl.) á þessa þætti. Hér á landi er mest losun á framræstu landi, jafnvel þótt framræslan hafi að mestu átt sér stað fyrir mörgum áratugum. Framræst land er bæði nýtt til beitar og ræktunar, þó einnig sé algengt að framræst tún séu ekki nýtt.
• Brennsla jarðeldsneytis. Losun á sér stað vegna brennslu jarðeldsneytis til að knýja dráttarvélar og ýmsan búnað í landbúnaði, sem og farartæki (bíla, skip, flugvélar) sem flytja aðföng til bænda og fullunnar vörur til neytenda. Við brennsluna losnar aðallega koldíoxíð en einnig metan, glaðloft og sót.
• Framleiðsla aðfanga og flutningar. Losun á sér stað vegna framleiðslu aðfanga, svo sem tilbúins áburðar, eldsneytis, fóðurs, sáðvöru og umbúða utan um tilbúna vöru og vegna flutninga vörunnar til neytenda.

Loftslagsbreytingar hafa mikil áhrif á landbúnað. Hér á landi er búist við að sumur verði almennt hlýrri og þurrari en vetur mildari og blautari. Aftakaúrkoma gæti orðið ýktari og tíðari, bæði um sumur og vetur. Loftslagsbreytingarnar geta bæði haft jákvæð og neikvæð áhrif á landbúnað og verið mismunandi frá einu svæði til annars:

• Með hærra hitastigi getur ræktarland dafnað og vaxtartímabil lengst, auk þess sem ræktun nytjajurta, sem áður var ekki hægt að rækta hérlendis, verður möguleg.
• Breytt hitastig og breytt úrkomumynstur geta skapað aðstæður sem henta illgresi og greiða götu meindýra og sjúkdóma – sem aftur getur haft óæskileg áhrif á nytjaplöntur og húsdýr og/eða heilnæmi afurða.
• Mildari og blautari vetur og hlýrri sumur geta haft áhrif á heilsu húsdýra og gæði fóðurs.
• Bráðnun sífrera og aðrar breytingar á jarðvegi geta valdið rofi og raski á ræktarlandi.
• Breytingar á úrkomumynstri geta aukið hættu á vatnsuppsöfnun og þar með hugsanlega rótarskemmdum. Tún geta skemmst.
• Óveður, gróðureldar, stormar, flóð og hellidembur geta valdið tjóni á uppskeru og/eða innviðum.
• Áhrif loftslagsbreytinga í öðrum löndum geta haft áhrif á viðskipti, flutninga og aðfangakeðjur, ekki síst á innflutning á fóðri og sáðvöru. Flestar búfjárgreinar hérlendis eru mjög háðar innfluttu fóðri, þó síst sauðfjárræktin. Flestar búgreinar eru einnig háðar innflutningi á olíu og tilbúnum áburði. Reyndar má ætla að olíunotkun fari minnkandi eftir því sem orkuskiptum vindur fram. Einnig ætti að vera mögulegt að hefja aftur framleiðslu á tilbúnum áburði hérlendis.

Losun gróðurhúsalofttegunda í sjávarútvegi (sjá nánar hér) má einkum rekja til eftirtalinna athafna:

• Brennsla jarðeldsneytis. Losun gróðurhúsalofttegunda í sjávarútvegi má að langstærstum hluta rekja til brennslu gasolíu til að knýja fiskiskip. Við brennsluna losnar aðallega koldíoxíð (CO₂) en einnig metan (CH₄), glaðloft (N₂O) og sót. Olíunotkun við fiskveiðar er m.a. háð ástandi fiskistofna, veiðistjórnun, orkunýtni skipa, veiðarfærum, aflamagni, samsetningu afla, fjarlægð frá miðum, straumum og veðri.
• Notkun kælimiðla. Notkun kælimiðla í kælikerfum um borð í skipum veldur losun gróðurhúsalofttegunda. Sumir kælimiðlar (HFC) eru öflugar gróðurhúsalofttegundir sem geta lekið út í andrúmsloftið við áfyllingu kerfanna, við rekstur þeirra og þegar kerfin eru tekin úr notkun. Mun meiri leki verður frá kerfum sem eru á hreyfingu, t.d. í öldugangi úti á sjó, en í kerfum sem eru í föstum skorðum á landi.
• Notkun veiðarfæra. Notkun botnlægra veiðarfæra, einkum botnvörpu, þyrlar upp botnseti og veldur eyðileggingu botngróðurs, þ.m.t. kóralla. Þessi eyðilegging veldur losun gróðurhúsalofttegunda.
• Framleiðsla veiðarfæra. Veiðarfæri eru að stórum hluta úr plasti og veldur framleiðsla þeirra því losun gróðurhúsalofttegunda. Veiðarfæri endast lengi en árlega þarf þó að farga þeim hluta þeirra sem ekki þjóna lengur tilgangi sínum. Við förgunina geta losnað gróðurhúsalofttegundir. Öll ónýtanleg veiðarfæri ættu að fara í endurvinnslu.
• Framleiðsla umbúða og flutningar. Losun á sér stað vegna framleiðslu umbúða utan um tilbúna vöru sem og vegna flutninga vörunnar til neytenda.

Loftslagsbreytingar hafa mikil áhrif á sjávarútveginn:

• Aukin tíðni storma skapar hættu fyrir sjómenn og getur tafið fyrir veiðum.
• Heimshöfin hafa hlýnað og sjávarborð hefur hækkað. Hlýnun sjávar hefur áhrif á lífríki, útbreiðslu fiskistofna og hafstrauma.
• Heimshöfin draga í sig hluta þess koldíoxíðs sem losað er í andrúmsloftið og þessi aukning koldíoxíðs í sjónum veldur súrnun sjávar. Í Íslandshafi norðan við landið er súrnunin hraðari en víðast annars staðar í heimshöfunum. Súrnun sjávar hefur tvenns konar áhrif á lífríki. Annars vegar er um að ræða bein áhrif af hærri styrk vetnisjóna og hins vegar áhrif á kalkmyndandi lífverur vegna lækkandi styrks karbónatjóna. Hvort tveggja hefur áhrif upp fæðukeðjuna og þar með á frjósemi hafsins (sjá nánar hér). Kalkmettunarstig í sjó hér við land er lágt af náttúrulegum ástæðum, einkum vegna lágs sjávarhita, og geta því afleiðingar súrnunar orðið alvarlegri en ella.
• Veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) hefur veikst og frekari veiking gæti haft miklar afleiðingar fyrir okkur Íslendinga. Hér og víðar í Norður-Evrópu gæti hugsanlega kólnað töluvert ef breytingarnar yrðu miklar. Þá gætu breytingar á hafstraumum haft áhrif á frjósemi hafsvæðisins í kringum Íslands.
• Breytt sjávarstaða getur haft áhrif á hafnir og mannvirki (t.d. frystihús) nálægt sjó.

Ferðaþjónusta á Íslandi hefur vaxið hratt á síðustu árum og er greinin nú orðin ein af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar. Langflestir erlendir ferðamenn koma hingað til að upplifa sérstaka og fjölbreytta náttúru landsins. Náttúra landsins er hins vegar viðkvæm og þolir illa ágang. Ferðamenn sækjast m.a. eftir að upplifa ósnortin víðerni, skoða eldfjöll og fossa, fara í jöklaferðir, skoða íshella, keyra hringinn og margt fleira. Þá verða ævintýra- og upplifunarferðir (fjallgöngur, jöklaferðir, ísklifur, snjósleðaferðir, fjallaskíðaferðir, hvalaskoðun, norðurljósaskoðun o.s.frv.) sífellt vinsælli. Flestir ferðamenn koma hingað til lands með flugi en einnig kemur talsverður fjöldi ferðamanna með ferju og tekur þá jafnvel bíl með, hvort sem um er að ræða fólk í einkabílum eða hópa ferðamanna með rútur. Á allra síðustu árum hefur komum skemmtiferðaskipa til landsins fjölgað mikið. Skipin leggja þá oft að bryggju (m.a. í Reykjavík, á Ísafirði og á Akureyri) og farþegar fara í dagsferðir frá viðkomandi höfn. Þar sem almenningssamgöngur um landið eru strjálar er mjög algengt að ferðamenn leigi sér bílaleigubíl og/eða ferðist um á rútum í skipulögðum ferðum um landið. Fjölgun ferðamanna og auknum umsvifum ferðaþjónustunnar fylgir aukinn úrgangur. Flokkun úrgangs á ferðamannastöðum er víða ábótavant og því fer tiltölulega stór hluti þessa úrgangs til urðunar eða brennslu – með tilheyrandi losun gróðurhúsalofttegunda – í stað endurvinnslu.

Losun gróðurhúsalofttegunda í ferðaþjónustu má einkum rekja til eftirtalinna athafna:

• Brennsla flugeldsneytis. Losun gróðurhúsalofttegunda vegna flugs ferðamanna til og frá landinu má að langstærstum hluta rekja til brennslu jarðeldsneytis (þotueldsneytis) til að knýja flugvélar. Við brennsluna losnar aðallega koldíoxíð (CO₂) en einnig metan (CH₄) og glaðloft (N₂O). Í útblæstri flugvéla er einnig að finna efni sem hafa áhrif á geislunarjafnvægi í lofthjúpnum, ekki síst þegar losunin á sér stað í mikilli hæð. Hér er m.a. átt við köfnunarefnisoxíð (NO_X), sótagnir, brennisteinssambönd (SO_X) og vatnsgufu (H₂O).
• Brennsla skipaeldsneytis. Losun gróðurhúsalofttegunda vegna komu ferðamanna með skemmtiferðaskipum og ferjum má að langstærstum hluta rekja til brennslu jarðeldsneytis (skipaeldsneytis) til að knýja skipin. Við brennsluna losnar aðallega koldíoxíð (CO₂) en einnig metan (CH₄), glaðloft (N₂O) og sót.
• Eldsneytisbrennsla í vegasamgöngum. Samgöngur ferðamanna á landi í bílaleigubílum, rútum og einkabílum hafa í för með sér losun gróðurhúsalofttegunda, enda er stærstur hluti bílaflotans enn knúinn jarðeldsneyti (bensíni og dísilolíu). Við brennsluna losnar aðallega koldíoxíð (CO₂) en einnig metan (CH₄), glaðloft (N₂O) og sót.
• Meðhöndlun úrgangs frá ferðamönnum hefur losun gróðurhúsalofttegunda í för með sér. Einkum losnar metan (CH₄) vegna urðunar úrgangs en einnig koldíoxíð (CO₂) við brennslu hans.

Loftslagsbreytingar hafa margvísleg áhrif á ferðaþjónustu:

• Bráðnun jökla getur breytt vinsælum áfangastöðum og haft áhrif á upplifunar- og ævintýraferðir (fjallaskíðaferðir, íshellaferðir). Jöklar eru mikilvægur þáttur í aðdráttarafli Íslands sem ferðamannastaðar. Þegar jöklar hopa minnkar umfang og gæði þeirra sem ferðamannastaða. Til lengri tíma litið geta afþreyingarferðir á jökla lagst af.
• Aukin tíðni storma og ókyrrðar í lofti skapar hættu og veldur töfum í flugsamgöngum.
• Aukin tíðni storma og ófyrirsjáanlegt veður getur raskað ferðum (sérstaklega farartækja sem taka á sig mikinn vind, sem á t.d. við um rútur og jafnvel einkabíla, ekki síst ef þeir draga t.d. hjólhýsi eða tjaldvagn. Þetta getur líka átt við ferðir með bátum og skipum og jafnvel innanlandsflug).
• Hækkuð sjávarstaða og aukið rof á strandsvæðum getur spillt ferðamannastöðum og aukið slysahættu.
• Breytingar á úrkomumynstri og aukin hlýindi geta gert viðkvæma náttúru landsins enn viðkvæmari. Hætta á aurskriðum eykst. Viðkvæmni fyrir ágangi getur aukist enn frekar.
• Breytingar á atferli dýra getur haft áhrif á upplifun ferðamanna.

Atvinnulífið er í lykilstöðu til að grípa til aðgerða til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Árangursríkar aðgerðir fyrirtækja geta ýtt undir nýsköpun og aukið samkeppnishæfni. Einnig draga þær úr kostnaði og áhættu, auk þess að svara kröfum viðskiptavina og fjárfesta. Með því að sýna frumkvæði í að draga úr losun í fyrirtækjarekstri er mögulegt að stjórnvöld setji síður íþyngjandi kröfur. Fyrirtæki þekkja sína losun best og geta þá hugsanlega verið í bílstjórasætinu.

Útfösun jarðeldsneytis er lykilaðgerð til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í landbúnaði, sjávarútvegi og ferðaþjónustu. Hægt er að ná miklum árangri á tiltölulega skömmum tíma með markvissum orkuskiptum í bíla- og tækjaflota og í ýmsum búnaði. Orkuskipti í stórum flutningabílum, sem og í skipa- og flugvélaflota, eru mun flóknari og munu taka lengri tíma. ESB hefur gripið til ýmissa aðgerða til að draga úr losun og minnka jarðeldsneytisbrennslu í flugi og sjóflutningum. Í fluggeiranum hafa verið settar kröfur um íblöndun sjálfbærs flugeldsneytis á Evrópska efnahagssvæðinu (EES), auk þess sem ESB hefur breytt tilskipunum um orkuskatta í því skyni að auka álögur á hefðbundið eldsneyti. Þá fellur flug innan EES einnig undir viðskiptakerfi með losunarheimildir (ETS-kerfið, sjá nánar hér). Til að draga úr losun vegna sjóflutninga hafa sjóflutningar á EES-svæðinu verið felldir undir ETS-kerfið og ný reglugerð verið sett um notkun endurnýjanlegs eldsneytis og lágkolefnaeldsneytis í sjóflutningum. Auk þess hafa verið gerðar breytingar á reglugerð um innviðauppbyggingu vegna óhefðbundinna orkugjafa, tilskipun um orkuskatta og tilskipun um endurnýjanlega orku. Sjá má nánari umfjöllun um nýjar reglur ESB varðandi flug og sjóflutninga hér. Á síðustu árum hafa orðið miklar framfarir varðandi orkuskipti stórra flutningabíla og því ýmsir möguleikar í boði til að draga úr notkun jarðeldsneytis í landflutningum.

Útfösun HFC-kælimiðla. Vetnisflúorkolefni (HFC) eru notuð sem kælimiðlar í kæli- og frystikerfum, t.d. í sjávarútvegi, matvælafyrirtækjum og verslunum. HFC-kælimiðlar sleppa alltaf í einhverjum mæli út í andrúmsloftið vegna leka, við áfyllingar og við tæmingu kerfa. Mestur leki á sér stað frá hreyfanlegum kælikerfum, s.s. um borð í skipum og flutningabílum. Árið 2020 voru settir innflutningskvótar á HFC-kælimiðla og fara kvótarnir stigminnkandi á næstu árum. Sama ár var einnig lagður sérstakur skattur á þessi efni. Útfösun þeirra er því þegar hafin og mun væntanlega klárast á næstu árum. Ofangreind fyrirtæki eru í lykilstöðu að hraða útfösun HFC-kælimiðla enn frekar í sínum rekstri. Þar sem plássleysi eða aðrar tæknilegar ástæður hamla hraðri útfösun er mögulegt að skipta yfir í kælimiðla með lægri hlýnunarmátt til að byrja með, á meðan unnið er að betri lausn.

Aukin binding koldíoxíðs og samdráttur í losun frá landi. Bændur og aðrir landeigendur hafa mikla möguleika á að draga úr losun frá landi og auka bindingu með aðgerðum á sviði landnotkunar. Á Íslandi á sér stað mikil losun frá framræstu votlendi og öðru landbúnaðarlandi í hnignun. Þessa losun þarf að stöðva, svo sem með endurheimt votlendis, með endurheimt náttúrulegra skóga, með friðun illa farinna landsvæða og verndun og varðveislu lands þar sem binding kolefnis á sér stað eða getur átt sér stað.

Fjármögnun aðgerða. Ef markmið um kolefnishlutleysi á að nást þarf að ráðast í víðtæka kolefnisföngun ásamt geymslu og/eða hagnýtingu sem og kolefnisbindingu (sjá hér að ofan). Fyrirtæki eru í lykilstöðu að fjármagna slík verkefni. Tilgangur fjármögnunarinnar er þá yfirleitt að skapa mótvægi við losun í losunarbókhaldi viðkomandi fyrirtækis þannig að tiltekin markmið um samdrátt náist, t.d. markmið um kolefnishlutleysi starfseminnar. Bæði er hægt að fjármagna loftslagsverkefni beint eða kaupa kolefniseiningar á valkvæðum kolefnismörkuðum.

Hér má sjá nánari umfjöllun um aðgerðir sem fyrirtæki í matvælavinnslu, þ.e. sjávarútvegi og landbúnaði, geta gripið til.