Hugtök og orðskýringar

Höfundur: Birna Hallsdóttir

Gróðurhúsaáhrif, gróðurhúsalofttegundir og hlýnunarmáttur

Gróðurhúsaáhrif (Greenhouse effect): Jörðinni og lofthjúp jarðar má líkja við gróðurhús. Lofthjúpurinn er þá eins og glerið í gróðurhúsinu. Hann hleypir greiðlega í gegnum sig útfjólublárri og sýnilegri sólargeislun (stuttbylgjugeislun) en heldur inni hluta varmageislunarinnar (langbylgjugeislun) sem berst frá yfirborði jarðar. Þannig dregur lofthjúpurinn úr varmatapi frá jörðinni. Þessi áhrif lofthjúpsins á hitastig og loftslag á jörðinni eru nefnd gróðurhúsaáhrif og eru náttúrulegt fyrirbæri. Án gróðurhúsaáhrifa væri meðalhitastig á jörðinni í kringum -18°C í stað +15°C, eins og það er nú. Gróðurhúsaáhrifin eru þannig forsenda fyrir lífi á jörðinni eins og við þekkjum það.

Gróðurhúsalofttegundir (greenhouse gases): Gróðurhúsalofttegundir eru lofttegundir sem er að finna í mjög litlu magni í andrúmslofti jarðar. Þær gleypa varmageislun og hafa þar með áhrif á geislunarjafnvægi jarðarinnar – þær valda sem sagt gróðurhúsaáhrifum, eða eru glerið í gróðurhúsinu svo notuð sé sama samlíking og fyrr. Gróðurhúsaáhrifin eru náttúrulegt fyrirbæri og gera það að verkum að hitastig jarðar er lífvænlegt. Aukinn styrkur gróðurhúsalofttegunda í andrúmslofti veldur hins vegar auknum gróðurhúsaáhrifum og loftslagsbreytingum. Þær gróðurhúsalofttegundir sem losunarbókhald ríkja nær yfir eru: koldíoxíð (CO2), metan (CH4), glaðloft (N2O), vetnisflúorkolefni (HFC), perflúorkolefni (PFC), brennisteinshexaflúoríð (SF6) og köfnunarefnistríflúoríð (NF3).

Hlýnunarmáttur (Global Warming Potential (GWP)): Hlýnunarmáttur er tala sem tekur mið af mismunandi áhrifum gróðurhúsalofttegundanna á geislunarjafnvægi í lofthjúpnum og þar með áhrifum þeirra til hækkunar hitastigs á jörðinni. Til eru mismunandi tölur yfir hlýnunarmátt, annars vegar vegna þess að hægt er að miða samanburð lofttegundanna við mismunandi tímabil og hins vegar vegna þess að aukin vísindaþekking hefur leitt til betri skilnings á áhrifunum. Því eru tölur um hlýnunarmátt iðulega uppfærðar í vísindaskýrslum IPCC (sjá neðar), en þær skýrslur koma út á nokkurra ára fresti. Hlýnunarmáttur koldíoxíðs (CO2) er 1 og hlýnunarmáttur annarra lofttegunda er reiknaður hlutfallslega út frá því.

Losun gróðurhúsalofttegunda (Greenhouse gas emissions): Losun framangreindra sjö gróðurhúsalofttegunda gefin upp í tonnum eða kílótonnum CO2-ígilda (CO2íg), að teknu tilliti til mismunandi hlýnunarmáttar lofttegundanna. Þegar losun gróðurhúsalofttegunda er borin saman milli landa er yfirleitt miðað við losun án LULUCF (sjá neðar).

Samfélagslosun (non-ETS emissions): Losun frá heimilum, þjónustu, samgöngum, sjávarútvegi, landbúnaði og meðferð úrgangs.

IPCC, UNFCCC, Parísarsamningurinn, landsframlög, landsbókhald og LULUCF

IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change): Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna (SÞ) um loftslagsbreytingar. IPCC gefur bæði út leiðbeiningar um útreikninga á losun gróðurhúsalofttegunda og stöðuskýrslur um stöðu loftslagsvísinda.

UNFCCC (United Nations Framework Convention on Climate Change): Rammasamningur Sameinuðu þjóðanna (SÞ) um loftslagsbreytingar, oftast nefndur loftslagssamningurinn. Alþjóðlegt samstarf í loftslagsmálum byggir á loftslagssamningnum og með honum var skapaður vettvangur fyrir frekari alþjóðlegar samningaviðræður. Samningaviðræður um Kyoto-bókunina og Parísarsamninginn fóru þannig fram á vettvangi samningsins. Þá var upplýsingagjöf ríkja til skrifstofu samningsins formfest með loftslagssamningnum, þ.á m. losunarbókhald og reglulegar skýrslur um aðgerðir í loftslagsmálum. Þessi upplýsingagjöf gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki í alþjóðlegu samstarfi ríkja um loftslagsmál. Loftslagssamningurinn hefur frá upphafi notið víðtæks stuðnings ríkja heims. Nánast öll ríki heims, auk Evrópusambandsins, eru nú aðilar að samningnum. Ísland fullgilti loftslagssamninginn 16. júní 1993.

Parísarsamningurinn (Paris agreement): Parísarsamningurinn um loftslagsmál var samþykktur á 21. aðildarríkjaþingi loftslagssamningsins árið 2015 og gekk hann í gildi 4. nóvember 2016, innan við ári eftir að hann var samþykktur. Samningurinn felur í sér nýja nálgun, því að í stað þess að vera með lagalega bindandi skuldbindingar í formi magntakmarkana á losun gróðurhúsalofttegunda setja aðildarríkin sér sjálf markmið um að draga úr losun með því að skila svonefndu landsframlagi (nationally determined contributions (NDCs)) á skrifstofu loftslagssamningsins. Í landsframlaginu koma fram þau markmið sem viðkomandi ríki setur sér varðandi samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Á 5 ára fresti eiga ríki að senda inn ný landsframlög, sem skulu fela í sér metnaðarfyllri markmið en fyrri framlög. Ríkjum ber að grípa til mótvægisaðgerða innanlands í þeim tilgangi að ná markmiðum sínum.

Losunarbókhald (Emission Inventory): Bókhald yfir losun gróðurhúsalofttegunda og bindingu kolefnis úr andrúmslofti unnið eftir leiðbeiningum IPCC í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar.

Landsbókhald (National Emission Inventory): Ísland skilar árlega upplýsingum um losun gróðurhúsalofttegunda til skrifstofu loftslagssamningsins. Í skilunum er losun skipt í 5 flokka: orku, efnanotkun og efnaferla í iðnaði, landbúnað, úrgang og LULUCF (sjá neðar). Skil Íslands til loftslagssamningsins samanstanda annars vegar af fjölmörgum töflum sem skilað er á excel-formi og nefnast CRF (Common Reporting Format) og hins vegar af skriflegri skýrslu – NIR (National Inventory Report) – þar sem aðferðafræði útreikninga og helstu niðurstöðum er lýst. Losun án LULUCF er losun gróðurhúsalofttegunda án þess að reikna inn landnotkunarþáttinn, en slík framsetning er algengust þegar verið að bera saman losun gróðurhúsalofttegunda milli landa og ákvarða skuldbindingar ríkja. Losun vegna millilandaflugs og millilandasiglinga er ekki heldur inni í skuldbindingum ríkja. Slík losun er reiknuð út frá sölu eldsneytis til viðkomandi greina í hverju landi og gefin upp en ekki reiknuð inn í heildarlosun hvers ríkis.

LULUCF (Land Use, Land-Use Change and Forestry): Landnotkun, breytt landnotkun og skógrækt. Þegar losun gróðurhúsalofttegunda er gefin upp er yfirleitt miðað við losun án LULUCF. Þetta er annars vegar vegna vísindalegrar óvissu (sem þó fer minnkandi eftir því sem rannsóknum fer fjölgandi) varðandi mat á losun og bindingu vegna landnotkunar og hins vegar vegna þess að erfitt getur verið að greina á milli manngerðrar og náttúrulegrar losunar. Því miðast skuldbindingar ríkja að mestu leyti við losun án LULUCF. Hins vegar er ljóst að LULUCF er mikilvægur þáttur í losun og bindingu gróðurhúsalofttegunda. Á heimsvísu er talið að rekja megi 9-11% allrar losunar til LULUCF. Þessi þáttur er enn mikilvægari á Íslandi. Með markvissum aðgerðum á sviði LULUCF er í mörgum tilvikum hægt að draga verulega úr losun frá landi og auka bindingu og verða slíkar aðgerðir nauðsynlegar til að ná fram kolefnishlutleysi um eða eftir miðja öldina eins og stefnt er að skv. Parísarsamningnum.

Viðskiptakerfið og losunarheimildir

Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (ETS: Emission Trading System): Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, ETS, var komið á fót árið 2005. Kerfið tekur til losunar frá flugrekstri og staðbundinni starfsemi í orkuframleiðslu og þungaiðnaði (s.s. olíuhreinsistöðvum, framleiðslu málma, sements, o.fl.). ETS er svokallað „cap and trade“-kerfi sem á íslensku mætti kalla að „hamla og höndla“. Sett er þak á heildarlosun (þannig er verið að hamla losun) og viðskipti leyfð með losunarheimildir (höndlað). Samhliða því að þakið á losun gróðurhúsalofttegunda í kerfinu lækkar, fækkar losunarheimildum í umferð og þær verða þar af leiðandi dýrari. Ef kostnaður fyrirtækjanna við að afla losunarheimilda reynist meiri en kostnaðurinn sem fylgir því að draga úr losun má gera ráð fyrir að fyrirtæki sjái sér hag í að ráðast í endurbætur eða breytingar á starfsemi sinni til að draga úr losun. Viðskiptakerfið felur þannig í sér hagræna hvata fyrir fyrirtæki til að draga úr losun og er þannig ætlað að ýta undir loftslagsvæna nýsköpun og tækniþróun. Kerfið kveður ekki á um takmörkun losunar einstakra fyrirtækja heldur næst markmiðið um samdrátt í losun meðal fyrirtækja innan kerfisins með því að takmarka heildarfjölda og þar með framboð losunarheimilda í kerfinu. Losun einstakra fyrirtækja innan kerfisins getur aukist þrátt fyrir að heildarmarkmið kerfisins náist, svo framarlega sem viðkomandi fyrirtæki verði sér úti um nægjanlegan fjölda losunarheimilda.  

Losunarheimildir (Emission Allowances): Ein losunarheimild jafngildir heimild til losunar á einu tonni af gróðurhúsalofttegundum, mælt í koldíoxíðsígildum. Til eru margar mismunandi gerðir af losunarheimildum, s.s. AAU-einingar, RMU-einingar, ERU-einingar, CDM-einingar, CER-einingar og EUA-heimildir.

AAU-einingar (AAU: Assigned Amount Units): Úthlutaðar einingar, þ.e. upphaflegur kvóti hvers iðnríkis innan Kyoto-bókunarinnar. AAU-einingar eru lagðar inn á reikning viðkomandi ríkis í alþjóðlegu skráningarkerfi (sjá neðar). Úthlutun AAU-eininga til hvers iðnríkis samsvarar því magni gróðurhúsalofttegunda sem ríkinu er heimilt að losa.

RMU-einingar (RMU: Removal Units): Einingar sem gefnar eru út vegna kolefnisbindingar með landnotkunaraðgerðum.

ERU-einingar (ERU: Emission Reduction Units): Sérstakar Kyoto-einingar sem gefnar eru út vegna samvinnuverkefna (JI: Joint Implentation), þ.e. loftslagsverkefna sem iðnríki standa fyrir í öðrum iðnríkjum. ERU-einingar eru gefnar út á reikning iðnríkisins sem fjármagnaði viðkomandi verkefni en um leið er ógiltur samsvarandi fjölda AAU-eininga í iðnríkinu þar sem verkefnið fór fram.

CER-einingar (CER: Certified Emission Reduction): Einingar sem tengjast loftslagsvænum þróunarverkefnum (CDM: Clean Development Mechanism), þ.e. loftslagsverkefnum sem iðnríki standa fyrir í þróunarríkjum. CER-einingar eru gefnar út af alþjóðlegum umsjónaraðila sem starfar á vegum skrifstofu loftslagssamningsins. CER-einingar eru lagðar inn á reikninga ríkja í skráningarkerfinu í samræmi við samning sem liggur viðkomandi verkefni til grundvallar. Hluti þeirra er þó nýttur til að fjármagna stofnanakerfi sem komið var á fót vegna loftslagsvænna þróunarverkefna.

Kyoto-einingar: AAU-, RMU-, ERU- og CER-einingar. Samanlagður fjöldi Kyoto-eininga þarf að vera a.m.k. jafn heildarlosun viðkomandi ríkis á viðkomandi skuldbindingatímabili Kyoto-bókunarinnar.

EUA-losunarheimildir (EU Allowances): Losunarheimildir innan ETS-kerfisins. Fyrirtæki innan kerfisins fá hluta losunarheimildanna úthlutað endurgjaldslaust eftir ákveðnum reglum og tekur úthlutunin mið af sögulegri starfsemi og árangursviðmiðum sem eru ákvörðuð út frá árangri þeirra fyrirtækja sem best hefur gengið að takmarka losun frá starfsemi sinni. Þegar losun er meiri en sem nemur úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda þurfa fyrirtæki að kaupa heimildir á markaði. Þau þurfa þá sem sagt að greiða fyrir losun sína upp að tilteknu marki.

AEA-losunarheimildir (Annual Emission Allowances): Losunarheimildir innan kerfisins um skiptingu ábyrgðar. Ríki ESB, Noregur og Ísland fá úthlutað ákveðnum fjölda AEA-losunarheimilda og er úthlutunin fyrir hvert ríki ákveðin út frá hagvexti á íbúa og tækifærum og kostnaði við að draga úr samfélagslosun í viðkomandi landi. Fjöldi AEA-losunarheimilda minnkar línulega á því tímabili sem úthlutunin nær til. Á hverju ári tímabilsins 2021-2030 má losun ekki vera meiri en fjöldi AEA-losunarheimilda segir til um. Ríki hafa þó tiltekinn sveigjanleika til að ná markmiðum sínum.

Skráningarkerfi (Registry): Skráningarkerfið er vettvangur þar sem ríki, fyrirtæki og einstaklingar geta átt reikninga sem geyma losunarheimildir. Skráningarkerfið virkar eins og netbanki, en reikningshafar geta millifært losunarheimildir sín á milli í samræmi við kaupsamninga og þær reglur sem gilda.